O caráter amigável da Revelação divina segundo a Constituição Dogmática Dei Verbum

história, fundamento e desenvolvimentos

Autores

DOI:

https://doi.org/10.46859/PUCRio.Acad.ReBiblica.2596-2922.2025v6n12a02

Palavras-chave:

Amizade, Dei Verbum, Diálogo, Revelação, Vaticano II

Resumo

A Constituição dogmática sobre a Revelação divina Dei Verbum inovou ao comparar a auto manifestação de Deus em Jesus Cristo a um tipo de amizade entre o Senhor e o seu povo. Essa nova compreensão abriu uma ampla perspectiva teológica e pastoral que tem sido explorada pelo Magistério eclesial posterior ao Concílio Vaticano II. A concepção de amizade divina presente em DV 2 foi interpretada à luz da noção de diálogo que, a partir do Magistério de Paulo VI, tornou-se um princípio-chave para a recepção do Concílio e para a ação pastoral da Igreja. Este artigo procura mostrar brevemente o processo redacional que levou à inclusão da tal concepção no texto final da Dei Verbum. Examinamos também os textos bíblicos que o documento conciliar afirma servirem de fundamento à comparação da Revelação divina a um tipo de amizade e procuramos oferecer, resumidamente, uma possível fundamentação de tal noção a partir da teologia católica. Oferecemos ainda um panorama do desenvolvimento da ideia de amizade divina no Magistério dos últimos papas.

Referências

ALBERIGO, Giuseppe (Org.). Storia del concilio Vaticano II. Il cattolicesimo verso una nuova stagione. L’annuncio e la preparazione. Gennaio 1959-settembre 1962. Bologna: Società editrice il Mulino, 1995. v.1.

ALBERIGO, Giuseppe (Org.). Storia del concilio Vaticano II. La formazione della coscienza conciliare. Il primo periodo e la prima intersessione. Ottobre 1962-settembre 1963. Bologna: Società editrice il Mulino, 1996. v.2.

ARISTÓTELES. Ethica Nicomachea. Oxford: Clarendon Press, 1894.

BENOIT, Pierre. Révélation et inspiration: selon la Bible, chez Saint Thomas et dans les discussions modernes. Revue Biblique, v. 70, n. 3, p. 321-370, 1963. Disponível em: <https://www.jstor.org/stable/44091863>. Acesso em: 06 mai. 2025.

BENTO XV, Papa. Carta encíclica Spiritus Paraclitus (15 de setembro de 1920). In: Acta Apostolicae Sedis. Vaticano: Libreria Editrice Vaticana, 1920. p. 385-422. v.12.

BENTO XVI, Papa. Exortação Apostólica Pós-Sinodal Verbum Domini (30 de setembro de 2010). In: Acta Apostolicae Sedis. Vaticano: Libreria Editrice Vaticana, 2010. p. 681-787. v.102.

BURCHARD, Cristoph et al. Joseph und Aseneth. Kritisch Herausgegeben von Cristoph Burchard mit Unterstützung von Carsten Burfeind & Uta Barbara Fink. Leiden: Brill, 2003. (Pseudepigrapha Veteris Testamenti Graece, 5).

CAPIZZI, Nunzio. Dei Verbum. Storia / Commento / Recezione. Roma: Edizioni Studium, 2015. (Universale Studium, 60).

CIPRIANO de Cartago. Ad Quirinum. Ad Fortunatum. De lapsis. De ecclesiae unitate. Turnhout: Brepols, 1972. (Corpus Christianorum Series Latina, 3).

CLEMENTE de Alexandria. Le protreptique. Paris: Éditions du Cerf, 1949. (Sources chrétiennes, 2).

COHN, Leopold et al. Philonis Alexandrini opera quae supersunt. Ediderunt Leopoldvs Cohn et Pavlvs Wendland. 8 vol. Berlin: Wentworth Press, 1896-1898, 1902, 1906, 1926, 1930.

CONCÍLIO VATICANO I. Constituição Dogmática de fide catholica Dei Filius (24 de abril de 1870). In: Acta Apostolicae Sedis. Vaticano: Libreria Editrice Vaticana, 1869-1970. p. 481-493. v.5.

CONCÍLIO VATICANO II. Acta Synodalia sacrosancti Concilii oecumenici Vaticani secundi. Volumen III. Periodus tertia. Pars III. Congregationes generales XC-XCV. Cidade do Vaticano: Typis Poliglottis Vaticanis, 1974.

CONCÍLIO VATICANO II. Constituição Dogmática Dei Verbum sobre a Revelação divina (18 de novembro de 1965). In: Acta Apostolicae Sedis. Vaticano: Libreria Editrice Vaticana, 1965. p. 817-830. v.57.

CONCÍLIO VATICANO II. Constituição Dogmática Lumen gentium sobre a Igreja (21 de novembro de 1964). In: Acta Apostolicae Sedis. Vaticano: Libreria Editrice Vaticana, 1965. p. 5-71. v.57.

DIODORO Sículo. Bibliotheca Historica. 2vol. Leipzig: B.G. Teubneri, 1888, 1889.

DIÓGENES Laércio. Lives of Eminent Philosophers. Cambridge: Harvard University Press, 1972.

DOZEMAN, Thomas B. Commentary on Exodus. Grand Rapids, MI / Cambridge, UK: William B. Eerdmans Publishing Company, 2009. (The Eerdmans Critical Commentary).

DUDZIKOVÁ, Markéta. Friendship with God as an Ultimate Ideal in the Writings of Philo of Alexandria. AUC Theologica, v. 10, n. 2, p. 9-25, 2020. DOI: <https://doi.org/10.14712/23363398.2020.55>. Acesso em: 06 mai. 2025.

EPIS, Massimo. Introduzione alla costituzione dogmatica Dei Verbum. In: NOCETI, Serena; REPOLE, Roberto (Orgs.). Commentario ai documenti del Vaticano II. Testi di Massimo Epis, Vincenzo di Pilato, Luca Mazzinghi. Bologna: EDB, 2017. p. 13-89. (v.5: Dei Verbum).

EPITETO, The Discourses. London: George Bell and Sons, 1890.

FICKER, Gerhard. Amphilochiana 1. Leipzig: [s.n.], 1906.

FILODEMO de Gádara. Über die Götter. Erstes Buch. Berlin: Verlag der königl. Akademie der Wissenschaften, 1916.

FITZGERALD, John T. Greco-Roman Perspectives on Friendship. Atlanta: SBL, 1997.

FRANCISCO, Papa. Carta Apostólica Evangelii Gaudium (24 de novembro de 2013). In: Acta Apostolicae Sedis. Vaticano: Libreria Editrice Vaticana, 2013. p. 1019-1137. v.105.

FRANCISCO, Papa. Exortação apostólica pós-sinodal Amoris Laetitia (19 de março de 2016). In: Acta Apostolicae Sedis. Vaticano: Libreria Editrice Vaticana, 2016. p. 311-446. v.108.

FRANCISCO, Papa. Exortação apostólica Gaudete et exsultate (19 de março de 2018). In: Acta Apostolicae Sedis. Vaticano: Libreria Editrice Vaticana, 2018, p. 1111-1161. v.110.

FRANCISCO, Papa. Exortação apostólica pós-sinodal Christus Vivit (25 de março de 2019). In: Acta Apostolicae Sedis. Vaticano: Libreria Editrice Vaticana, 2019. p. 391-476. v.111.

FRANCISCO, Papa. Exortação apostólica pós-sinodal Querida Amazonia (02 de fevereiro de 2020). In: Acta Apostolicae Sedis. Vaticano: Libreria Editrice Vaticana, 2020. p. 231-273. v.112.

FRANCISCO, Papa. Carta encíclica Dilexit nos (24 de outubro de 2024). Brasília: Edições CNBB, 2024.

GEFFCKEN, Johannes. Die Oracula Sybillina. Berarbeitet im Auftrage der Kirchenväter-Commission der königl. Preussischen Akademie der Wissenschaften. Leipzig: J.C. Hinrichs, 1902.

GIL HELLÍN, Francisco (Org.). Concilii Vaticani II Synopsis. In ordinem redigens schemata cum relationibus necnon patrum orationes atque animadversiones. Constitutio Dogmatica de Divina Revelatione Dei Verbum. Città del Vaticano: Libreria Editrice Vaticana, 1993.

HERÓDOTO. The Persian Wars: stories. With an English translation. Cambridge: Harvard University Press, 1920-1925.

HIPÓLITO de Roma. Refutatio omnium haeresium. Berlin: De Gruyter, 1986. (Patristische Texte und Studien, 25).

JERÔNIMO. Commentarii in profetas Osee, Iolem, Amos, Abdiam, Ionam, Michaeam. Turnhout: Brepols, 1969. (Corpus Christianorum Series Latina, 76).

JOÃO CRISÓSTOMO. Contra Judaeos et Gentiles. Paris: Migne, 1862. col. 811-828. (Patrologiae Graece, 48).

JOÃO CRISÓSTOMO. Homilia in Martyres. Paris: Migne, 1862. col. 629-712. (Patrologiae Graece, 50).

JOÃO XXIII, Papa. Discurso Gaudet Mater Ecclesia na solene abertura do Concílio Vaticano II (11 de outubro de 1962). In: Acta Apostolicae Sedis. Vaticano: Libreria Editrice Vaticana, 1962. p. 786-796. v.14.

JOÃO PAULO II, Papa. Carta encíclica Dominum et vivificantem (18 de maio de 1986). In: Acta Apostolicae Sedis. Vaticano: Libreria Editrice Vaticana, 1986. p. 809-900. v. 78.

KONSTAN, David. Friendship, Frankness, and Flattery. In: FITZGERALD, John T. (Org.). Friendship, Flattery, and Frankness of Speech. Studies on Friendship in the New Testament World. Leiden: Brill, 1996. p. 12-19. (NovTSup, 82).

KONSTAN, David. Problems in the History of Christian Friendship. Journal of Early Christian Studies, v. 4, n. 1, p. 87-113, 1996. DOI: <https://doi.org/10.1353/earl.1996.0009>. Acesso em: 06 mai. 2025.

KONSTAN, David. Friendship in the Classical World. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1997. (Key Themes in Ancient History).

LAM, Joseph C. Q. Joseph Ratzinger’s Contribution do the Preparatory Debate of the Dogmatic Constitution “Dei Verbum”. Gregorianum, v. 94, n. 1, p. 35-54, 2013. Disponível em: <https://www.jstor.org/stable/23581856>. Acesso em: 25 abr. 2025.

LATOURELLE, René. Teología de la Revelación. Salamanca: Sígueme, 2016. (Verdad e Imagen, 49).

LEÃO XIII, Papa. Carta encíclica Providentissimus Deus (18 de novembro de 1893). In: Acta Apostolicae Sedis. Vaticano: Libreria Editrice Vaticana, 1893-1894. p. 269-292. v.26.

LENEHAN, Kevin. Unfolding in friendship: Revelation and the analogy of friendship in Dei verbum. Pacifica: Australasian Theological Studies, v. 29, n. 2, p. 175-191, 2017. DOI: <https://doi.org/10.1177/1030570X17714053>. Acesso em: 06 mai. 2025.

MÁXIMO de Turim. Sermonum collectio antiqua, nonnulis sermonibus extravagantibus adiectis. Turnhout: Brepols, 1962. (Corpsu Christianorum Series Latina, 23).

ORÍGENES de Alexandria. Die Homilien zu Genesis, Exodus und Leviticus. Leipzig: Teubner, 1920. (Die griechischen christlichen Schriftssteller, 29).

PAULO VI, Papa. Carta encíclica Ecclesiam suam (06 de agosto de 1964). In: Acta Apostolicae Sedis. Vaticano: Libreria Editrice Vaticana, 1964. p. 609-659. v.56.

PAULO VI, Papa. Constituição apostólica Indulgentiarum doctrina (01 de janeiro de 1967). In: Acta Apostolicae Sedis. Vaticano: Libreria Editrice Vaticana, 1967. p. 5-24. v.59.

PETERSON, Erik. Der Gottesfreund: Beiträge zur Geschichte eines religiösen Terminus. Zeitschrift für Kirchengeschichte, v. 42, n. 1, p. 161–202, 1923.

PIO XII, Papa. Carta encíclica Divino Afflante Spiritu (30 de setembro de 1943). In: Acta Apostolicae Sedis. Vaticano: Libreria Editrice Vaticana, 1943. p. 297-325. v.35.

PONTIFÍCIO CONSELHO “JUSTIÇA E PAZ”. Compêndio de Doutrina Social da Igreja. Disponível em: <https://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_councils/justpeace/documents/rc_pc_justpeace_doc_20060526_compendio-dott-soc_po.html>. Acesso em: 25 abr. 2025.

PSEUDO PLUTARCO. De Homero. Leipzig: Teubner, 1990.

RUGGIERI, Giuseppe. Il primo conflitto dottrinale. In: ALBERIGO, Giuseppe (Org.). Storia del concilio Vaticano II. La formazione della coscienza conciliare. Il primo periodo e la prima intersessione. Ottobre 1962-settembre 1963. Bologna: Società editrice il Mulino, 1996. p. 259-293. v.2.

SALÚSTIO Crispo. Catilina, Iugurtha, Orationes et epistulae excerptae de historiis. Leipzig: Teubner, 1919.

SHERWIN, Michael S. Friendship with God: The Christian Call to Divine Intimacy. Nova et Vetera, English Edition, v. 19, n. 4, p. 1323-1343, 2021. DOI: <https://doi.org/10.1353/nov.2021.0057>. Acesso em: 06 mai. 2025.

THEOBALD, Christoph. A Revelação. São Paulo: Edições Loyola, 2007.

TOMÁS de Aquino. Quaestiones disputatae de veritate. Textum adaequatum Leonino 1970 edito ex plagulis de prelo emendatum ac translatum a Roberto Busa SJ in taenias magneticas denuo recognovit Enrique Alarcón atque instruxit. Disponível em: <https://www.corpusthomisticum.org/qdv01.html>. Acesso em: 25 abr. 2025.

TOMÁS de Aquino. Summa contra Gentiles. Textum Leoninum emendatum ex plagulis de prelo Taurini 1961 editum et automato translatum a Roberto Busa SJ in taenias magneticas denuo recognovit Enrique Alarcón atque instruxit. Disponível em: <https://www.corpusthomisticum.org/scg1001.html>. Acesso em: 25 abr. 2025.

TOMÁS de Aquino. Summa Theologiae: Prima pars. Textum Leoninum Romae 1888 editum et automato translatum a Roberto Busa SJ in taenias magneticas denuo recognovit Enrique Alarcón atque instruxit. Disponível em: <https://www.corpusthomisticum.org/sth1001.html>. Acesso em: 25 abr. 2025.

TOMÁS de Aquino. Summa Theologiae: Secunda pars Secundae partis. Textum Leoninum Romae 1895 editum et automato translatum a Roberto Busa SJ in taenias magneticas denuo recognovit Enrique Alarcón atque instruxit. Disponível em: <https://www.corpusthomisticum.org/sth3000.html>. Acesso em: 25 abr. 2025.

VON WAHLDE, Urban C. The Gospel and Letters of John: Commentary on the Gospel of John. Grand Rapids, MI; Cambridge, UK: William B. Eerdmans Publishing Company, 2010. (The Eerdmans Critical Commentary, 2).

WICKS, Jared. Dei Verbum Developing: Vatican II’s Revelation Doctrine 1963–1964. In: KENDALL, Daniel; DAVIS, Stephen T. (Orgs.). The Convergence of Theology. A Festschrift Honoring Gerald O’Collins, S.J. New York: Paulist, 2001. p. 109-125.

WICKS, Jared. Six texts by Prof. Joseph Ratzinger as peritus before and during Vatican Council II. Gregorianum, v. 89, n. 2, p. 233-311, 2008. Disponível em: <https://www.jstor.org/stable/23582851>. Acesso em: 06 mai. 2025.

Downloads

Publicado

2025-12-30